De wieg van Sinterklaas

Komt Sinterklaas uit Spanje? De Goedheiligman mag er nu jaarlijks per stoomboot van weg varen, zijn wieg staat in Turkije. Naast de tulp is dus ook onze goedgemutste kindervriend helemaal geen oer-Hollands symbool, maar afkomstig uit het Morgenland.

Aangezien we in september toch van Kaş naar Antalya reden, konden we gelijk even een stop maken in Demre, het antieke Myra, waar de echte Sint Nicolaas vandaan komt.

Een decembergevoel krijg je trouwens in deze omgeving niet: zonovergoten kusten en een blauwe zee nodigen uit tot zwemmen en varen.

Officieel is Sinterklaas geboren in Patara, maar de kerk waar hij bisschop was, staat in Demre. Als we de parkeerplaats oprijden, zien we al diverse touringcars staan, sommigen met Cyrillische lettertekens. Want Sint Nicolaas bezorgt ons niet alleen een heerlijk avondje, hij is ook de beschermheilige van Rusland en wordt behoorlijk vereerd binnen de Oosters Orthodoxe Kerk. Volgens de legenden verrichtte de bisschop allerlei wonderen. Zo zou hij kinderen tot leven hebben gewekt en een storm op zee tot bedaren hebben gebracht, alsof hij Jezus Christus zelf was.

 
We zijn de kerk - die deels een ruïne is - nog niet binnen of een invasie Russische toeristen marcheert onze kant op. We kunnen de fresco's in heldere kleuren voorlopig vergeten. Met fototoestel of smartphone leggen ze alles vast. Een stel zomerse Russinnen in minirok poseren tegen een pilaar, anderen lopen al kruisjes slaand door de gewelven en de binnenplaatsen. Maar binnen een kwartier zijn ze al weer verdwenen en kunnen we alles op ons gemak bekijken.

Als een volgende colonne touringcars met Russen nadert, besluiten we er stilletjes vandoor te gaan. Tijd voor koffie op een terrasje. Hoewel...je kunt er ook warme chocolademelk krijgen.

Paulus en de godin

Volgens  de overlevering was zij uit de hemel komen vallen. Het grote beeld van de godin Artemis. Ze stond in een immense tempel die zijn weerga niet kende en tot één van de zeven wereldwonderen behoorde. Die tempel domineerde de levendige havenstad Efese. De drukke stad met haar tempels en paleizen, haar badhuizen en bordelen, gymnasia en bibliotheken. Brede straten met winkeltjes en taveernen daalden af naar het havengebied waar het enorme marktplein lag, de agora. Niet ver daar vandaan zag je het indrukwekkende amfitheater, gebouwd tegen de hellingen van de Berg Pion.

Behalve een handelscentrum was de stad een bedevaartsoord voor de godin. Ze was de moedergodin van de vruchtbaarheid, ze heerste over het wild en de wouden. De Romeinen noemden haar Diana, godin van de jacht. Maar ze was ook Koningin over de Maan. En ze werd een barende maagd genoemd en was dus ook het symbool van kuisheid. Ze werd door veel vrouwen bewonderd.

Natuurlijk, ze was een godin, maar haar beeld vertegenwoordigde als het ware haar aanwezigheid.

Zo zag Efese eruit toen de apostel Paulus de stad bezocht (Handelingen 19). Er waren allerlei godsdiensten vertegenwoordigd in de stad en zo was er ook een Joodse gemeenschap die een synagoge had gebouwd. In die synagoge begon Paulus te spreken over 'De Weg', over het grote nieuws van Jezus de Messias waar iedereen al zolang naar verlangde. Niet iedereen was te spreken over deze joods-Romeinse reiziger met zijn opvattingen over de ware Messias. Daarom week Paulus op een gegeven moment uit naar de School van Tyrannus. Al snel verspreidde de 'boodschap van de Heer' zich in de stad en verre omstreken. Dat leidde tot onrust onder de Efeziërs die bang waren dat de cultus rond de godin Artemis gevaar zou lopen. De zilversmid Demetrius bijvoorbeeld, die kleine Artemistempeltjes vervaardigde, vreesde voor het ineenstorten van de bedevaartindustrie. Er brak een opstand uit. Men trok naar het theater waar de menigte "Groot is de Artemis van Efese!" scandeerde.

De stadssecretaris wist de massa tot bedaren te brengen: "Efeziërs, er is toch geen mens die niet weet dat onze stad de zorg draagt voor de tempel van de grote Artemis en voor het beeld dat uit de hemel gekomen is?" En hij noemde een opvallend feit: Paulus belasterde de godin niet. Hij vertelde het verhaal van de ene God en de Messias. Dat zoiets in strijd zou zijn met de godin was duidelijk, maar de mensen waren immers slim genoeg om zelf op een gegeven moment die keuze te maken.

 

Eeuwen later. Efese is inmiddels een christelijke stad geworden omdat de Romeinse keizer voor 'De Weg' gekozen heeft. De Artemistempel is afgebroken. Opvallend: er staat een gigantische basiliek, gewijd aan Maria, Moeder Gods. Maria de maagd die Jezus baarde. Een barende maagd? Hebben we dat niet eerder gehoord?

Groot is Maria in Efese!

Burcht van Katoen

Voor ons verrijst een stralendwitte berghelling waar kleine beekjes vanaf stromen. Het is net een gletsjer van blinkend ijs. De witte helling is zo fel dat je absoluut een zonnebril moet opzetten.  Vlak voor het begin van de blanke kalksteenmassa dien je je schoenen uit te trekken. Voorzichtig - met onze schoenen in een plastic tasje -  zetten we de eerste stappen in een vreemde wereld. Het travertijn voelt koel aan de voeten. Wegglijden kan niet, omdat het oppervlak een beetje ruw is. Soms waden je voeten door een kabbelend beekje of door een helderblauwe poel met een zachte bodem van witte klei.

Het is net een strandwandeling, maar dan omhoog. Veel bezoekers zijn dan ook gekleed alsof ze een dagje naar het strand zijn. Mannen in stoere boxershorts, vrouwen in topjes of   bikini. Maar ook gesluierde vrouwen op - het kan niet anders - blote voeten. Als je om je heen kijkt, heb je al een aardig uitzicht op de kalksteenterrassen die met helder water zijn gevuld.

Handenvol eeuwen geleden wisten mensen deze plek al te vinden en stichtten er de stad Hiërapolis. Tweeduizend jaar geleden was dat al een populaire kuurstad vanwege de geneeskrachtige warmwaterbronnen. Eenmaal bovenaan de helling kom je bij de overblijfselen van het 'Spa van de Oudheid.'

Als de zon ondergaat, kleuren de terrassen van travertijn heel even subtiel roze. De witte rotsen van deze Burcht van Katoen, Pamukkale op z'n Turks, zullen nog lang nagloeien in het wegstervende avondlicht.

De katten van Anatolie

Vier havo leert Turken kennen, kopte het dagblad Trouw in het najaar van 1985. Het betrof een openingsartikel van een hele reeks reportages over het project 'Turken in Nederland' dat door het Christelijk Lyceum Delft werd georganiseerd.

Ik zat op dat moment in havo vier.

Een unieke tijd brak aan: tijdens de lessen godsdienst ging het over de islam, bij economie  en geschiedenis werd er ruim aandacht geschonken aan Turkije. We bezochten een moskee, wandelden door de Haagse Schilderswijk en woonden een Turkse bruiloft bij. In het voorjaar van 1986 mochten we zelfs op schoolreis naar Turkije...

Blauwe Moskee, Istanbul

Ik was slechts een etmaal in Parijs geweest, had misschien met een been in België gestaan en nu kwam ik plotsklaps in een totaal andere wereld in een ver land, want Turkije in de jaren '80, dat was nog voor het massatoerisme en de all inclusive vakantieparadijzen. In Istanbul mochten we nog toerist zijn, in Izmir werden we ondergebracht bij gastgezinnen van leerlingen van een lisesi, een middelbare school.

Erg nieuwsgierig was ik dan ook hoe het land er zesentwintig jaar na dato uit zou zien. Opnieuw in Istanbul, maar vandaag de dag vertrek je vanaf de luchthaven per metro en er wurmt zich een hypermoderne tram door de smalle Osmaanse straatjes. Gelukkig, de skyline van minaretten is er nog als vanouds, maar in de buitenwijken bouwen ze het ene futuristische bouwwerk na het andere. Europa is allang niet meer de inspiratiebron, wel Dubai of Shanghai. Het gaat de Turken economisch voor de wind, het is booming business aan de Bosporus. Dat is te merken aan de koers van de lira. In de jaren '80 nog een soort monopolygeld, nu evenveel waard als de gulden destijds. De wegen die het landschap doorsnijden zijn voorzien van gladde lagen asfalt en ernaast verrijzen mega wegrestaurants en shoppingmalls.

 
                                          Zuidkust bij Kas

Wat is er nog over van het Turkije uit mijn herinnering? Het schijnt dat je brein niets kan vergeten, maar al je indrukken, gedachten en waarnemingen heel diep weg kan stoppen. Een voor een werden die herinneringen uit de schemerige achterkamertjes van mijn geheugen weer opgediept en afgestoft. De handkarren in de straten van Istanbul. Galmende oosterse muziek uit café's en restaurants met backgammon-spelende mannen daarvoor op de stoep. Zilverkleurige schalen met glaasjes thee. Dorpjes van witte huisjes met rode daken en daaromheen kleine flatgebouwtjes in pasteltinten. In het midden altijd een koepelmoskee met minaret. Net een potlood, voorzien van een versgeslepen punt die in de blauwe hemel prikt.

En dan openbaart zich aan mij een herinnering die ik totaal kwijt was geraakt: de katten! Overal lopen ze: sluipend, schrijdend, rennend. Ze zijn vooral op de terrassen van restaurants te vinden, loerend naar wat lekkers. Visrestaurants zijn drukbezochte kattenattracties. Je ziet ze in de bomen en op de luifels van winkels. Op auto's of in droge fonteinen. Ik zag dat er één zich had genesteld in een aardewerken schaal bij een souvenirshop. Soms liggen ze te soezen in de smoorhete zon. Eén poes dronk water uit het zwembad. Ze worden nauwelijks weggejaagd alsof het de heilige koeien van India zijn.

De katten van Anatolië bevolken de ruïnes van antieke steden als Troje, Efese of Afrodisias. Ze wandelen door de zuilengalerijen van de agora's, door resten van raadszalen, tempels en paleizen.

Grappig dat de poes mijn herinnering aan Turkije weer compleet heeft gemaakt.